Voir le Projet II.

Cette page consacrée à l’Agrégation interne de Lettres classiques regroupe seulement les sujets de versions latines et grecques in extenso. Pour les sujets de composition, cliquez sur les liens ci-dessous.

Les sujets et rapports des quelques dernières années se trouvent aussi, au format PDF, sur le site du ministère de l’Éducation nationale, de même que le descriptif des épreuves.

Les programmes se trouvent sur le site de l’Éducation nationale et dans les Bulletins officiels de l’Éducation nationale.

RAPPORTS DU JURY

Session 2021

Session 2020

Session 2019

Session 2018

Session 2017

Session 2016

Session 2015

Session 2014

Session 2013

Session 2012

Session 2011

COMPOSITION À PARTIR D’UN OU PLUSIEURS TEXTES D’AUTEURS

2021 : Genet (théâtre)
2020 : Corbière (poésie)
2019 : Flaubert (roman
2018 : Racine (théâtre)
2017 : Giono (roman)
2016 : Beaumarchais (théâtre)
2015 : La Boétie (littérature d’idées)
2014 : Stendhal (roman)
2013 : Gide (roman)
2012 : La Fontaine (poésie)
2011 : Rimbaud (poésie)

Session 2021
(Première – Genet)

Session 2020
(Première – Corbière)

Session 2019
(Première – Flaubert)

Session 2018
(Première – Racine)

Session 2017
(Première – Giono)

Session 2016
(Première – Beaumarchais)

Session 2015
(Première – La Boétie)

Session 2014
(Première – Stendhal)

Session 2013
(Première – Gide)

Session 2012
(Première – La Fontaine)

Session 2011
(Première – Rimbaud)

VERSION LATINE

2021 : Quinte-Curce (prose historique)
2020 : Tibulle (poésie amoureuse)
2019 : Cicéron (prose oratoire)
2018 : Pline le Jeune (prose encomiastique)
2017 : Lucain (poésie épique) 
2016 : Sénèque (prose philosophique)
2015 : Ovide (poésie élégiaque)
2014 : Quintilien (prose oratoire)
2013 : Catulle (poésie épique)
2012 : Sénèque (prose épistolaire philosophique)
2011 : Tite Live (prose historique)

Session 2021

La mère et la femme de Darius sont les otages d’Alexandre dont elles suivent l’armée.

Iter facienti spado e captiuis, qui Darei uxorem comitabantur, deficere eam nuntiat et uix spiritum ducere. Itineris continui labore animique aegritudine fatigata, inter socrus et uirginum filiarum manus conlapsa erat, deinde et extincta: id ipsum nuntians alius superuenit ; et rex, haud secus quam si parentis suae mors nuntiata esset, crebros edidit gemitus, lacrimisque obortis qualis Dareus profudisset in tabernaculum, in quo mater erat Darei defuncto adsidens corpori, uenit. Hic uero renouatus est maeror, ut prostratam humi uidit. Recenti malo priorum quoque admonita receperat in gremium adultas uirgines, magna quidem mutui doloris solacia, sed quibus ipsa deberet esse solacio. In conspectu erat nepos paruulus, ob id ipsum miserabilis, quod nondum sentiebat calamitatem ex maxima parte ad ipsum redundantem. Crederes Alexandrum inter suas necessitudines flere, et solacia non adhibere, sed quaerere. Cibo certe abstinuit, omnemque honorem funeri patrio Persarum more seruauit, dignus, hercule, cui nunc quoque tantum mansuetudinis et continentiae ferat fructum. Semel omnino eam uiderat, quo die capta est, nec ut ipsam, sed ut Darei matrem uideret, eximiamque pulchritudinem formae eius non libidinis habuerat inuitamentum, sed gloriae. E spadonibus, qui circa reginam erant, Tyriotes (1) inter trepidationem lugentium elapsus per eam portam, quae, quia ab hoste auersa erat, leuius custodiebatur, ad Darei castra peruenit, exceptusque a uigilibus in tabernaculum regis perducitur, gemens et ueste lacerata. Quem ut conspexit Dareus, multiplici doloris exspectatione commotus et quid potissimum timeret incertus, « Vultus », inquit, « tuus, nescio quod ingens malum praefert, sed caue miseri hominis auribus parcas : didici esse infelix, et saepe calamitatis solacium est nosse sortem suam. Num, quod maxime suspicor, et loqui timeo, ludibria meorum nuntiaturus es mihi et, ut credo, ipsis quoque omni tristiora supplicio ? » Ad haec Tyriotes : « Istud quidem procul abest, » inquit ; « quantuscumque enim reginis honos ab his qui parent haberi potest, tuis a uictore seruatus est. Sed uxor tua paulo ante excessit e uita. » Tunc uero non gemitus modo, sed etiam eiulatus totis castris exaudiebantur ; nec dubitauit Dareus, quin interfecta esset, quia nequisset contumeliam perpeti, exclamatque amens dolore: « Quod ego tantum nefas commisi, Alexander ? »

Quinte-Curce,
Histoires d’Alexandre, IV, 10, 18-29
(332 mots)

(1) Tyriotes : il s’agit d’un nom propre.

Session 2020

COMMENT EMPÊCHER DELIA D’ÊTRE INFIDÈLE

Semper, ut inducar, blandos offers mihi uultus,
     post tamen es misero tristis et asper, Amor.
Quid tibi saeuitiae mecum est ? an gloria magna est
     insidias homini composuisse deum ?
Nam mihi tenduntur casses : iam Delia furtim              
     nescio quem tacita callida nocte fouet.
Illa quidem iurata negat, sed credere durum est :
     sic etiam de me pernegat usque uiro.
Ipse miser docui, quo posset ludere pacto
     custodes : heu ! heu ! nunc premor arte mea.            
Fingere tunc didicit causas ut sola cubaret,
     cardine tunc tacito uertere posse fores ;
tunc sucos herbasque dedi quis liuor abiret
     quem facit inpresso mutua dente uenus.
At tu, fallacis coniunx incaute puellae,               
     me quoque seruato, peccet ut illa nihil ;
neu iuuenes celebret multo sermone, caueto,
     neue cubet laxo pectus aperta sinu,
neu te decipiat nutu, digitoque liquorem
     ne trahat et mensae ducat in orbe notas.               
Exibit quam saepe, time, seu uisere dicet
     sacra Bonae maribus non adeunda Deae.
At mihi si credas, illam sequar unus ad aras :
     tunc mihi non oculis sit timuisse meis.
Saepe, uelut gemmas eius signumque probarem,               
     per causam memini me tetigisse manum ;
saepe mero somnum peperi tibi, at ipse bibebam
     sobria supposita pocula uictor aqua.
Non ego te laesi prudens : ignosce fatenti ;
     iussit Amor : contra quis ferat arma deos ?               
Ille ego sum, nec me iam dicere uera pudebit,
     instabat tota cui tua nocte canis.
Quid tenera tibi coniuge opus ? Tua si bona nescis
     seruare, frustra clauis inest foribus.
Te tenet, absentes alios suspirat amores               
     et simulat subito condoluisse caput.
At mihi seruandam credas : non saeua recuso
     uerbera, detrecto non ego uincla pedum ;
tum procul absitis, quisquis colit arte capillos,
     et fluit effuso cui toga laxa sinu.      

Tibulle,
Élégies, I, 6, v. 1-40
(40 vers – 270 mots)

Session 2019

ÉLOGE DE LA CLÉMENCE DE CÉSAR

Cicéron remercie César de la clémence dont il a fait preuve, après sa victoire, envers nombre de Pompéiens vaincus, dont lui-même et M. Marcellus.

Cum ipsius uictoriae condicione omnes iure uicti occidissemus, clementiae tuae iudicio conseruati sumus. Recte igitur unus inuictus es, a quo etiam ipsius uictoriae condicio uisque deuicta est. 

Atque hoc C. Caesaris iudicium, patres conscripti, quam late pateat adtendite. Omnes enim qui ad illa arma fato sumus nescio quo rei publicae misero funestoque compulsi, etsi aliqua culpa tenemur erroris humani, ab scelere certe liberati sumus. Nam cum M. Marcellum, deprecantibus uobis, rei publicae conseruauit, me et mihi et item rei publicae, nullo deprecante, reliquos amplissimos uiros et sibi ipsos et patriae reddidit, quorum et frequentiam et dignitatem hoc ipso in consessu uidetis. Non ille hostis induxit in curiam, sed iudicauit a plerisque ignoratione potius et falso atque inani metu quam cupiditate aut crudelitate bellum esse susceptum. 

Quo quidem in bello semper de pace audiendum putaui, semperque dolui non modo pacem, sed etiam orationem ciuium pacem flagitantium repudiari. Neque enim ego illa nec ulla umquam secutus sum arma ciuilia, semperque mea consilia pacis et togae socia, non belli atque armorum fuerunt. Hominem (1) sum secutus priuato officio, non publico, tantumque apud me grati animi fidelis memoria ualuit, ut nulla non modo cupiditate, sed ne spe quidem, prudens et sciens tamquam ad interitum ruerem uoluntarium. 

Quod quidem meum consilium minime obscurum fuit ; nam et in hoc ordine integra re multa de pace dixi, et in ipso bello eadem etiam cum capitis mei periculo sensi. Ex quo nemo iam erit tam iniustus rerum existimator, qui dubitet quae Caesaris de bello uoluntas fuerit, cum pacis auctores conseruandos statim censuerit, ceteris fuerit iratior. Atque id minus mirum fortasse tum cum esset incertus exitus et anceps fortuna belli ; qui uero uictor pacis auctores diligit, is profecto declarat se maluisse non dimicare quam uincere.

Cicéron, 
Plaidoyer pour Marcellus, 12-15
(285 mots)

(1) Hominem désigne Pompée.

Session 2018

TRAJAN : UN PRINCE AFFABLE

Iam quo adsensu senatus, quo gaudio exceptum est, cum candidatis, ut quemque nominaueras, osculo occurreres, deuexus quidem in planum et quasi unus ex gratulantibus ! Te magis mirer an improbem illos qui effecerunt ut istud magnum uideretur, cum uelut adfixi curulibus suis manum tantum et hanc cunctanter et pigre et imputantibus similes promerent ? Contigit ergo oculis nostris insolita ante facies principis aequati candidatis et simul stantis, intueri parem accipientibus qui dabat honorem. Quod factum tuum a cuncto senatu quam uera acclamatione celebratum est : « Tanto maior, tanto augustior » ! Nam cui nihil ad augendum fastigium superest, hic uno modo crescere potest, si se ipse submittat securus magnitudinis suae. Neque enim ab ullo periculo fortuna principum longius abest quam humilitatis. Mihi quidem non tam humanitas tua quam intentio eius admirabilis uidebatur. Quippe cum orationi oculos, uocem, manum commodares, ut si alii eadem ista mandasses, omnes comitatis numeros obibas. Atque etiam, cum suffragatorum nomina honore quo solent exciperentur, tu quoque inter excipientes eras, et ex ore Caesaris ille senatorius adsensus audiebatur, quodque apud principem perhibere testimonium merentibus gaudebamus, perhibebatur a principe. Faciebas ergo, cum diceres optimos ; nec ipsorum modo uita a te, sed iudicium senatus comprobabatur ornarique se, non illos magis quos laudabas, laetabatur. 

Iam quod precatus es ut illa ipsa ordinatio comitiorum bene ac feliciter eueniret nobis, rei publicae, tibi, nonne tale est ut nos hunc ordinem uotorum conuertere debeamus deosque obsecrare ut omnia quae facis quaeque facies prospere cedant tibi, rei publicae, nobis, uel, si breuius sit optandum, ut uni tibi, in quo et res publica et nos sumus ? Fuit tempus, ac nimium diu fuit, quo alia aduersa, alia secunda principi et nobis : nunc communia tibi nobiscum tam laeta quam tristia, nec magis sine te nos esse felices quam tu sine nobis potes.

Pline le Jeune, 
Panégyrique, 71-72
(290 mots)

Session 2017

ARRIVÉ À ALEXANDRIE, CÉSAR RÉAGIT VIVEMENT LORSQU’UN ÉMISSAIRE DU ROI PTOLÉMÉE LUI APPORTE LA TÊTE DE POMPÉE

« Aufer ab aspectu nostro funesta, satelles,
regis dona tui ; peius de Caesare uestrum                  
quam de Pompeio meruit scelus. Vnica belli
praemia ciuilis, uictis donare salutem,
perdidimus. Quod si Phario germana tyranno
non inuisa foret, potuissem reddere regi
quod meruit, fratrique tuum pro munere tali                  
misissem, Cleopatra, caput. Secreta quid arma
mouit et inseruit nostro sua tela labori ?
Ergo in Thessalicis Pellaeo fecimus aruis
ius gladio ? Vestris quaesita licentia regnis ?
Non tuleram Magnum mecum Romana regentem :                   
te, Ptolemaee, feram ? Frustra ciuilibus armis
miscuimus gentes, si qua est hoc orbe potestas
altera quam Caesar, si tellus ulla duorum est.
Vertissem Latias a uestro litore proras :
famae cura uetat, ne non damnasse cruentam                  
sed uidear timuisse Pharon. Nec fallere uosmet
credite uictorem : nobis quoque tale paratum
litoris hospitium ; ne sic mea colla gerantur
Thessaliae fortuna facit. Maiore profecto
quam metui poterat discrimine gessimus arma :                   
exilium generique minas Romamque timebam ;
poena fugae Ptolemaeus erat. Sed parcimus annis
donamusque nefas. Sciat hac pro caede tyrannus
nil uenia plus posse dari. Vos condite busto
tanti colla ducis, sed non ut crimina solum                  
uestra tegat tellus : iusto date tura sepulchro
et placate caput cineresque in litore fusos
colligite atque unam sparsis date manibus urnam.
Sentiat aduentum soceri uocesque querentis
audiat umbra pias. Dum nobis omnia praefert,
dum uitam Phario mauult debere clienti,
laeta dies rapta est populis, concordia mundo
nostra perit. Caruere deis mea uota secundis,
ut te conplexus positis felicibus armis
adfectus a te ueteres uitamque rogarem,                   
Magne, tuam, dignaque satis mercede laborum
contentus par esse tibi. Tunc pace fideli
fecissem ut uictus posses ignoscere diuis,
fecisses ut Roma mihi. » Nec talia fatus
inuenit fletus comitem nec turba querenti                 
credidit.

Lucain,
La Guerre civile ou La Pharsale, IX, v. 1064-1106
(43 vers – 274 mots)

Session 2016

TOUT PASSE, MÊME LA VIE

Quis umquam res suas quasi periturus aspexit ? Quis umquam nostrum de exilio, de egestate, de luctu cogitare ausus est ? Quis non, si admoneatur ut cogitet, tamquam dirum omen respuat et in capita inimicorum aut ipsius intempestiui monitoris abire illa iubeat ? « Non putaui futurum. » Quicquam tu putas non futurum quod multis scis posse fieri, quod multis uides euenisse ? Egregium uersum et dignum qui non e pulpito exiret : 

          cuiuis potest accidere quod cuiquam potest ! 

Ille amisit liberos : et tu amittere potes ; ille damnatus est : et tua innocentia sub ictu est. Error decipit hic, effeminat, dum patimur quae numquam pati nos posse prouidimus. Aufert uim praesentibus malis qui futura prospexit. 

Quidquid est hoc, Marcia, quod circa nos ex aduenticio fulget, liberi, honores, opes, ampla atria et exclusorum clientium turba referta uestibula, clarum nomen, nobilis aut formosa coniux ceteraque ex incerta et mobili sorte pendentia, alieni commodatique apparatus sunt : nihil horum dono datur. Collaticiis et ad dominos redituris instrumentis scaena adornatur : alia ex his primo die, alia secundo referentur, pauca usque ad finem perseuerabunt. Itaque non est quod nos suspiciamus tamquam inter nostra positi : mutua accepimus. Vsus fructusque noster est, cuius tempus ille arbiter muneris sui temperat : nos oportet in promptu habere quae in incertum diem data sunt et appellatos sine querella reddere ; pessimi debitoris est creditori facere conuicium. Omnes ergo nostros, et quos superstites lege nascendi optamus et quos praecedere iustissimum ipsorum uotum est, sic amare debemus tamquam nihil nobis de perpetuitate, immo nihil de diuturnitate eorum promissum sit. Saepe admonendus est animus omnia amet ut recessura, immo tamquam recedentia : quicquid a fortuna datum est, tamquam exempto auctore possideas. Rapite ex liberis uoluptates, fruendos uos in uicem liberis date et sine dilatione omne gaudium haurite : nihil de hodierna nocte promittitur. Nimis magnam aduocationem dedi : nihil de hac hora. Festinandum est, instatur a tergo : iam disicietur iste comitatus, iam contubernia ista sublato clamore soluentur. Rapina rerum omnium est : miseri nescitis in fuga uiuere.

Sénèque, 
Consolation à Marcia, 9, 4 – 10, 4
(316 mots)

Session 2015

GRANDEUR DES ŒUVRES DE MARS

Bellice, depositis clipeo paulisper et hasta,
     Mars, ades et nitidas casside solue comas.
Forsitan ipse roges quid sit cum Marte poetae :
     a te qui canitur nomina mensis habet.
Ipse uides manibus peragi fera bella Mineruae :              
     num minus ingenuis artibus illa uacat ?
Palladis exemplo ponendae tempora sume
     cuspidis : inuenies et quod inermis agas.
Tum quoque inermis eras, cum te Romana sacerdos
     cepit, ut huic urbi semina magna dares.              
Siluia Vestalis (quid enim uetat inde moueri ?)
     sacra lauaturas mane petebat aquas.
Ventum erat ad molli decliuem tramite ripam ;
     ponitur e summa fictilis urna coma ;
fessa resedit humo uentosque accepit aperto              
     pectore, turbatas restituitque comas.
Dum sedet, umbrosae salices uolucresque canorae
     fecerunt somnos et leue murmur aquae.
Blanda quies furtim uictis obrepsit ocellis,
     et cadit a mento languida facta manus.               
Mars uidet hanc uisamque cupit potiturque cupita
     et sua diuina furta fefellit ope.
Somnus abit, iacet ipsa grauis : iam scilicet intra
     uiscera Romanae conditor urbis erat.
Languida consurgit nec scit cur languida surgat,               
     et peragit tales arbore nixa sonos :
« utile sit faustumque, precor, quod imagine somni
     uidimus : an somno clarius illud erat ?
Ignibus Iliacis aderam, cum lapsa capillis
     decidit ante sacros lanea uitta focos.               
Inde duae pariter, uisu mirabile, palmae
     surgunt : ex illis altera maior erat
et grauibus ramis totum protexerat orbem
     contigeratque sua sidera summa coma.
Ecce meus ferrum patruus molitur in illas :               
     terreor admonitu, corque timore micat.
Martia picus auis gemino pro stipite pugnant
     et lupa : tuta per hos utraque palma fuit. »
Dixerat et plenam non firmis uiribus urnam
     sustulit : implerat, dum sua uisa refert.               
Interea crescente Remo, crescente Quirino,
     caelesti tumidus pondere uenter erat.

Ovide, 
Fastes, III, v. 1-42
(42 vers – 264 mots)

Session 2014

L’ORATEUR DOIT CHOISIR SES MOTS AVEC DISCERNEMENT

Num ergo dubium est quin ei uelut opes sint quaedam parandae, quibus uti, ubicumque desideratum erit, possit ? Eae constant ex copia rerum ac uerborum. Sed res propriae sunt cuiusque causae aut paucis communes, uerba in uniuersas paranda. Quae si rebus singulis essent singula, minorem curam postularent ; nam cuncta sese cum ipsis protinus rebus offerrent. Sed cum sint aliis alia aut magis propria aut magis ornata aut plus efficientia aut melius sonantia, debent esse non solum nota omnia sed in promptu atque, ut ita dicam, in conspectu, ut, cum se iudicio dicentis ostenderint, facilis ex his optimorum sit electio. 

Et quae idem significarent uideo solitos ediscere, quo facilius et occurreret unum ex pluribus, et, cum essent usi aliquo, si breue intra spatium rursus desideraretur, effugiendae repetitionis gratia sumerent aliud, quo idem intellegi posset. Quod cum est puerile et cuiusdam infelicis operae, tum etiam utile parum ; turbam enim tantum modo congregat, ex qua sine discrimine occupet proximum quodque. 

Nobis autem copia cum iudicio paranda est, uim orandi, non circulatoriam uolubilitatem spectantibus. Id autem consequimur optima legendo atque audiendo ; non enim solum nomina ipsa rerum cognoscemus hac cura, sed quod quoque loco sit aptissimum. Omnibus enim fere uerbis, praeter pauca, quae sunt parum uerecunda, in oratione locus est. Nam scriptores quidem iamborum ueterisque comoediae etiam in illis saepe laudantur ; sed nobis nostrum opus intueri sat est. Omnia uerba, exceptis de quibus dixi, sunt alicubi optima ; nam et humilibus interim et uulgaribus est opus, et quae nitidiore in parte uidentur sordida, ubi res poscit, proprie dicuntur. Haec ut sciamus atque eorum non significationem modo, sed formas etiam mensurasque norimus, ut, ubicumque erunt posita, conueniant, nisi multa lectione atque auditione adsequi nullo modo possumus, cum omnem sermonem auribus primum accipiamus. Propter quod infantes a mutis nutricibus iussu regum in solitudine educati, etiam si uerba quaedam emisisse traduntur, tamen loquendi facultate caruerunt.

Quintilien, 
Institution oratoire, X, 1, 5-10
(306 mots)

Session 2013

LE DÉBUT DE L’EXPÉDITION DES ARGONAUTES

Peliaco quondam prognatae uertice pinus
dicuntur liquidas Neptuni nasse per undas
Phasidos ad fluctus et fines Aeetaeos,
cum lecti iuuenes, Argiuae robora pubis,
auratam optantes Colchis auertere pellem
ausi sunt uada salsa cita decurrere puppi,
caerula uerrentes abiegnis aequora palmis.
Diua quibus retinens in summis urbibus arces
ipsa leui fecit uolitantem flamine currum,
pinea coniungens inflexae texta carinae.
Illa rudem cursu prima imbuit Amphitriten.
Quae simul ac rostro uentosum proscidit aequor
tortaque remigio spumis incanuit unda,
emersere freti candenti e gurgite uultus
aequoreae monstrum Nereides admirantes.
Illa atque haud alia uiderunt luce marinas
mortales oculis nudato corpore Nymphas
nutricum tenus exstantes e gurgite cano.
Tum Thetidis Peleus incensus fertur amore,
tum Thetis humanos non despexit hymenaeos,
tum Thetidi pater ipse iugandum Pelea sensit.
O nimis optato saeclorum tempore nati
heroes, saluete, deum genus ! o bona matrum
progenies, saluete iterum…
Vos ego saepe, meo uos carmine compellabo,
teque adeo eximie taedis felicibus aucte,
Thessaliae columen, Peleu, cui Iuppiter ipse,
ipse suos diuum genitor concessit amores ;
tene Thetis tenuit pulcerrima Nereine ?
Tene suam Tethys concessit ducere neptem
Oceanusque, mari totum qui amplectitur orbem ?
Quae simul optatae finito tempore luces
aduenere, domum conuentu tota frequentat
Thessalia, oppletur laetanti regia coetu ;
dona ferunt prae se, declarant gaudia uultu.
Deseritur Cieros, linquunt Pthiotica Tempe
Crannonisque domos ac moenia Larisaea,
Pharsalum coeunt, Pharsalia tecta frequentant.
Rura colit nemo, mollescunt colla iuuencis,
non humilis curuis purgatur uinea rastris,
non glebam prono conuellit uomere taurus.

Catulle, 
Poésies, 64, v. 1-41
(41 vers – 326 mots)

Session 2012

VOYAGER EST UNE DUPERIE…

SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

Hoc tibi soli putas accidisse et admiraris quasi rem nouam quod peregrinatione tam longa et tot locorum uarietatibus non discussisti tristitiam grauitatemque mentis ? Animum debes mutare, non caelum. Licet uastum traieceris mare, licet, ut ait Vergilius noster, terraeque urbesque recedant, sequentur te, quocumque perueneris, uitia. Hoc idem querenti cuidam Socrates ait : « Quid miraris nihil tibi peregrinationes prodesse, cum te circum feras ? Premit te eadem causa, quae expulit ». Quid terrarum iuuare nouitas potest ? Quid cognitio urbium aut locorum ? In irritum cedit ista iactatio. Quaeris quare te fuga ista non adiuuet ? Tecum fugis. Onus animi deponendum est : non ante tibi ullus placebit locus. Talem nunc esse habitum tuum cogita, qualem Vergilius noster uatis inducit iam concitatae et instigatae multumque habentis in se spiritus non sui : 

          Bacchatur uates (1), magnum si pectore possit 
          excussisse deum (2). 

Vadis huc illuc, ut excutias insidens pondus, quod ipsa iactatione incommodius fit, sicut in naui onera inmota minus urguent, inaequaliter conuoluta citius eam partem, in quam incubuere demergunt. Quicquid facis, contra te facis et motu ipso noces tibi : aegrum enim concutis.  At cum istuc exemeris malum, omnis mutatio loci iucunda fiet : in ultimas expellaris terras licebit, in quolibet barbariae angulo colloceris, hospitalis tibi illa qualiscumque sedes erit. Magis quis ueneris quam quo, interest, et ideo nulli loco addicere debemus animum. Cum hac persuasione uiuendum est : « Non sum uni angulo natus, patria mea totus hic mundus est ». Quod si liqueret tibi, non admirareris nihil adiuuari te regionum uarietatibus, in quas subinde priorum taedio migras : prima enim quaeque placuisset, si omnem tuam crederes. Nunc non peregrinaris sed erras et ageris ac locum ex loco mutas, cum illud, quod quaeris, bene uiuere, omni loco positum sit. Num quid tam turbidum fieri potest quam forum ? Ibi quoque licet quiete uiuere, si necesse sit. Sed si liceat disponere se, conspectum quoque et uiciniam fori procul fugiam : nam ut loca grauia etiam firmissimam ualetudinem temptant, ita bonae quoque menti necdum adhuc perfectae et conualescenti sunt aliqua parum salubria.

Sénèque, 
Lettres à Lucilius, 28, 1-6
(323 mots)

(1) uates : dans le contexte, ce terme désigne la Sibylle, consultée par Énée.
(2) Virgile, Énéide, VI, 78-79.

Session 2011

COMMENT TORPILLER SES CONCURRENTS

Lors des élections consulaires pour l’année 214, la centurie prérogative des jeunes de l’Anio a voté en faveur de M. Aemilius Regillus et de T. Otacilius ; Fabius Maximus, consul en exercice, prend la parole pour s’opposer à ce choix.

Quoniam quales uiros creare uos consules deceat satis est dictum, restat ut pauca de eis in quos praerogatiuae fauor inclinauit dicam. M. Aemilius Regillus flamen est Quirinalis, quem neque mittere a sacris neque retinere possumus ut non deum aut belli deseramus curam. T. Otacilius sororis meae filiam uxorem atque ex ea liberos habet ; ceterum non ea uestra in me maioresque meos merita sunt ut non potiorem priuatis necessitudinibus rem publicam habeam. Quilibet nautarum uectorumque tranquillo mari gubernare potest ; ubi saeua orta tempestas est ac turbato mari rapitur uento nauis, tum uiro et gubernatore opus est. Non tranquillo nauigamus sed iam aliquot procellis summersi paene sumus ; itaque quis ad gubernacula sedeat summa cura prouidendum ac praecauendum uobis est. In minore te experti, T. Otacili, re sumus ; haud sane cur ad maiora tibi fidamus documenti quicquam dedisti. Classem hoc anno, cui tu praefuisti, trium rerum causa parauimus, ut Africae oram popularetur, ut tuta nobis Italiae litora essent, ante omnia ne supplementum cum stipendio commeatuque ab Carthagine Hannibali transportaretur. Create consulem T. Otacilium, non dico si omnia haec, sed si aliquid eorum rei publicae praestitit. Sin autem te classem obtinente, ea etiam uelut pacato mari quibus non erat opus Hannibali tuta atque integra ab domo uenerunt, si ora Italiae infestior hoc anno quam Africae fuit, quid dicere potes cur te potissimum ducem Hannibali hosti opponamus ? Si consul esses, dictatorem dicendum exemplo maiorum nostrorum censeremus, nec tu id indignari posses aliquem in ciuitate Romana meliorem bello haberi quam te. Magis nullius interest quam tua, T. Otacili, non imponi ceruicibus tuis onus sub quo concidas. Ego magno opere suadeo moneoque, Quirites, eodem animo quo si stantibus uobis in acie armatis repente deligendi duo imperatores essent quorum ductu atque auspicio dimicaretis, hodie quoque consules creetis quibus sacramento liberi uestri dicant, ad quorum edictum conueniant, sub quorum tutela atque cura militent. Lacus Trasumennus et Cannae tristia ad recordationem exempla sed ad praecauendas similes clades utilia documento sunt. Praeco, Aniensem iuniorum in suffragium reuoca. 

Tite Live, 
Histoire romaine, XXIV, 8
(326 mots)

VERSION GRECQUE

Session 2021

Aphrodite, évoquant le destin de Tithon, explique à Anchise pourquoi elle ne peut le garder pour époux.

Ὥς δ’ αὖ Τιθωνὸν χρυσόθρονος ἥρπασεν Ἠώς, 
ὑμετέρης γενεῆς, ἐπιείκελον ἀθανάτοισι.
Βῆ δ’ ἴμεν αἰτήσουσα κελαινεφέα Κρονίωνα
ἀθάνατόν τ’ εἶναι καὶ ζώειν ἤματα πάντα·
τῇ δὲ Ζεὺς ἐπένευσε καὶ ἐκρήηνεν ἐέλδωρ. 
Νηπίη, οὐδ’ ἐνόησε μετὰ φρεσὶ πότνια Ἠὼς
ἥβην αἰτῆσαι, ξῦσαί τ’ ἄπο γῆρας ὀλοιόν.
Τὸν δ’ ἦ τοι εἵως μὲν ἔχεν πολυήρατος ἥβη,
Ἠοῖ τερπόμενος χρυσοθρόνῳ ἠριγενείῃ
ναῖε παρ’ Ὠκεανοῖο ῥοῇς ἐπὶ πείρασι γαίης·
αὐτὰρ ἐπεὶ πρῶται πολιαὶ κατέχυντο ἔθειραι
καλῆς ἐκ κεφαλῆς εὐηγενέος τε γενείου,
τοῦ δ’ ἦ τοι εὐνῆς μὲν ἀπείχετο πότνια Ἠώς, 
αὐτὸν δ’ αὖτ’ ἀτίταλλεν ἐνὶ μεγάροισιν ἔχουσα, 
σίτῳ τ’ ἀμβροσίῃ τε καὶ εἵματα καλὰ διδοῦσα. 
Ἀλλ’ ὅτε δὴ πάμπαν στυγερὸν κατὰ γῆρας ἔπειγεν
οὐδέ τι κινῆσαι μελέων δύνατ’ οὐδ’ ἀναεῖραι,
ἥδε δέ οἱ κατὰ θυμὸν ἀρίστη φαίνετο βουλή·
ἐν θαλάμῳ κατέθηκε, θύρας δ’ ἐπέθηκε φαεινάς.
Τοῦ δ’ ἦ τοι φωνὴ ῥεῖ ἄσπετος, οὐδέ τι κῖκυς
ἔσθ’ οἵη πάρος ἔσκεν ἐνὶ γναμπτοῖσι μέλεσσιν.
Οὐκ ἂν ἐγώ γε σὲ τοῖον ἐν ἀθανάτοισιν ἑλοίμην
ἀθάνατόν τ’ εἶναι καὶ ζώειν ἤματα πάντα.
Ἀλλ’ εἰ μὲν τοιοῦτος ἐὼν εἶδός τε δέμας τε
ζώοις, ἡμέτερός τε πόσις κεκλημένος εἴης,
οὐκ ἂν ἔπειτά μ’ ἄχος πυκινὰς φρένας ἀμφικαλύπτοι·
νῦν δέ σε μὲν τάχα γῆρας ὁμοίιον ἀμφικαλύψει
νηλειές, τό τ’ ἔπειτα παρίσταται ἀνθρώποισιν, 
οὐλόμενον, καματηρόν, ὅ τε στυγέουσι θεοί περ. 
Αὐτὰρ ἐμοὶ μέγ’ ὄνειδος ἐν ἀθανάτοισι θεοῖσιν
ἔσσεται ἤματα πάντα διαμπερὲς εἵνεκα σεῖο,
οἳ πρὶν ἐμοὺς ὀάρους καὶ μήτιας, αἷς ποτε πάντας
ἀθανάτους συνέμιξα καταθνητῇσι γυναιξί, 
τάρβεσκον· πάντας γὰρ ἐμὸν δάμνασκε νόημα.
Νῦν δὲ δὴ οὐκέτι μοι στόμα χείσεται ἐξονομῆναι
τοῦτο μετ’ ἀθανάτοισιν, ἐπεὶ μάλα πολλὸν ἀάσθην, 
σχέτλιον, οὐκ ὀνομαστόν· ἀπεπλάγχθην δὲ νόοιο, 
παῖδα δ’ ὑπὸ ζώνῃ ἐθέμην βροτῷ εὐνηθεῖσα.

Hymnes homériques, V,
« À Aphrodite », v. 218-255
(38 vers – 268 mots)

Session 2020

Session 2019

Session 2018

Session 2017

Session 2016

Session 2015

Session 2014

Session 2013

Session 2012

Session 2011